XXw. Pierwsza Krew

kryzysy marokańskie

1905/1906 i 1911 Maroko uznano za protektorat francuski, Niemcy zdobyli prawo do koaplń i część Konga Francuskiego

trójprzymierze

Niemcy, Austro-Węgry, Włochy 1879r. tajny sojusz Rzeszy i Austrii, 1882 rozszerzenie sojuszu o Wołochy

trójporozumienie

ententa/UK, Francja, Rosja 1892r-sojusz Francji i Rosji, 1904r. układ Francji i Uk(serdeczne porozumienie), 1907 UK i Rosja

aneksja Bośni i Hercegowiny

1908r. Austrowęgry anektują, mimo sprzeciwu Serbii

Liga Bałkańska

1912r. z inspiracji Rosji. Zrzesza Serbię, Czarnogórę, Bułgarię i Grecję

I wojna bałkańska

1912r. Liga Bałkańska(wygrana) vs Turcja-turcja traci część posiadłości

II wojna Bałkańska

czerwiec/sierpień 1913r. Bułgaria atakuje Serbię i Grecję, do walki dołączają się Rumuni i Turcy, przegrana agresorów

niepodległość Albanii

1912r. ogłoszona z inspiracji Austrii. Tereny te miały być dzielone przez Grecję i Serbię

przyczyny i wojny swiatowej

podział mocarstw, rywalizacja o kolonie, konflikt na Bałkanach, Francja chcąca odzyskać ziemię utracone

zamach rozpoczynający pierwszą wojnę

28 czerwca 1914r. zabójstwo Franciszka Ferdynanda w Sarajewie

Ultimatum Serbii

23 lipca 1914 Austria je wystosowuje-równoznaczne z utratą suwerenności, Austria wypowiada wojnę 28 lipca 1914r.

bitwy na początku I w. ś

bitwa pod tannenbergiem 1914r. Ypres (gaz) 1915r.

bitwa pod Verdun

21.02/16.12 1916r.

bitwa pod Sommą

24.06/18.07 1916 największą bitwa i wojny, nierostrzygnięta

przystąpienie usa do wojny i II. bitwa pod ypres

USA 6 kwietnia 1917, lipiec /październik 1916 Ypres-uzycie iperytu

układ rozejmowy

11 listopada 1918r. w Compiegne, oddanie alzacji i Lotaryngię

strajk w Piotrogrodzie

23 lutego(8marca) 1917r. próba stłumienia siłą, wojska przechodziła na stronę strajku. Robotnicy organizują się w Piotrogordzką Radę Delegatów Robotniczych i Żołnierskich. Posłowie tworzą Komitet Wykonawczy

abdykacja Mikołaja II

2(15) marca, władca w areszcie domowym. Władza przejęta przez Rząd Tymczasowy-na czele Gieorgij Lwow

Program Rządu Tymczasowego w Rosji

Republika demokratyczna, wybory powszechne, zniesienie przywilejów, zapowiedz reform, gospodarka rynkowa, dalej wojna, obietnica autonomii. Decyzje blokowane przez Radę Delegatów

kolejny premier w Rosji

Aleksander Kiereński, dalej nie wprowadzano zmian, wrzesień-nieudany pucz Korniłowa

wygłoszenie tez przez Lenina

kwiecień 1917r. tzw. tezy kwietniowe-nawoływanie do rewolucji i przejęcia władzy przez rady 'cała władza w ręce rad', nacjonalizacja ziemi, zrównanie pensji, zniesienie policji i wojska

wybuch rewolucji październikowej

24/25 październik (6/7 listopada) 1917r. Atak na Pałac Zimowy(siedziba rządy)

dekrety o pokoju i ziemi

26 października (8 listopada) 1917r. pierwszy to wezwanie do rozejmu i pokoju, drugi to pozbawienie praw własności właścicieli ziemskich

pokój w Brześciu

3 Marca 1918r. Rosja oddaje ziemię na zachód od Lini Narwa-Rostów i demobilizacja

organizacje niepodległościowe w zaborze austryiackim

Komisja Tymczasowa Skofederowanych Stronnictw Niepodległościowych-większość organizacji oprócz komuchów

oddziały polskie po stronie państw centralnych

I Kompania Polska 6 sierpnia 1914r.(próba powstania przeciwko Rosji) Legiony Polskie w Austrii od 1914 do 17-przekształcone w Polski Korpus Posiłkowy

kryzys przysięgowy

przez Próbę wcielenia Legionów Polskich do Polskiej Siły Zbrojne-większość legionistów nie złożyło obietnicy cesarzowi - internowanie tych którzy nie złożyli np. Piłsudskiego

obietnica Rosji wobec Polski w trakcie I W. Ś

14 sierpnia 1914r. zjednoczenie ziem polskich pod władza cara i autonomia

Akt wydany przez Niemców i Austryjaków aby pozyskać poparcie Polaków

5 listopada 1916r. w Warszawie i Lublinie, obietnica utworzenia królestwa Polskiego.

14 punktów Thomasa Woodrowa Wilsona

8 stycznia 1918r.-program pokojowy. Punkt 13 to niepodległa Polska z morzem

obrady konferencji pokojowej w Wersalu

18 stycznia 1919 do 21 stycznia 1920

reprezentanci państw na konferencji w Wersalu

UK. David Llyod George, Francja Georges Clemenceau, USA T. E Wilson, Włochy Vittorio Emanuele Orlando, Japonia Saionji Kinmochi

traktat pokojowy w Wersalu

28. 06 1919 (czerwiec) w Wersalu

mały traktat wersalski

O ochronie praw narodowych-Musiały go podpisać Polska, Rumunia, Czechosłowacja, Grecja, Królestwo SHS(serbów itd, jugo)

najważniejsze postanienia traktatu pokojowego w Wersalu i data

28 czerwca 1919r. powołanie Ligi Narodów, Niemcy tracą Alzację i Lotaryngię, plebiscyty(przy Beligii, Szlezwik, Śląsk, Mazury, Powiśle), Gdańsk wolnym miastem, ograniczenie armii do 100tys, demilitaryzacja nadrenii, odszkodowania

traktat pokojowy z Austrią

10 września 1919r. traktat w Saint-Germain likwidacja Austrowęgier, zakaz łączenia z Niemcami, armia do 30tys., utrata terytorium

traktat pokojowy z Węgrami

4 czerwca 1920r. w Trianon utrata Siedmiogródu, Chorwacji, Słowacji i paru jeszcze, armia do 35tys., reparacje

traktat z Bułgaria

27 listopada 1919r. Neully-sur-Seine utrata terytorium, armia do 20 tys. reparacje

traktat z Turcją

10 sierpnia 1920r. w Sevres likwidacja imperium osmanskiego i podział między protektoraty UK i Francji, Europa do Grecji, utworzenie kurdystanu, armia do 50 tys., reparacje, demitalizacja cieśnin

co się stało w Turcji po pokoju w Sewers

1921/22 władze przejmuje Mustafa Kemal Atatürk-wojna z Grekami, Francją i Oramianmi, 1923r. traktat w Lozanie-lepsze warunki

przyczyny wielkiego kryzysu

spadek przyrostu naturalnego, motoryzacja rolnictwa, nadwyżki produkcji jedzenia, bańka finansowa

czarny czwartek

24. 10 października 1929r. Krach na giełdzie na Wall Street

New Deal

Franklin Delano Roosevelt-próba zwiększenia popytu, obniżenie wartości dolara, ograniczenie produkcji rolnej, zredukowanie biurokracji, roboty publiczne, banki kontrolowane, zniesienie prohibicji

przyczyny kryzysu demokracji w Europie

radykalne ruchy, kryzys, krótkie tradycje demokratyczne, częste zmiany rządów, kryzys wartości, traktat wersalski, rozwój komunizmu

cechy państwa autorytarnego

dyktatura postawiona na armii, zachowanie czegoś z demokracji, parlament podległy władzy wykonawczej, represje opozycji, ograniczenie wolności obywatelskich, propaganda, cenzura

utworzenie Włoskich Związeków Kombatanckich

1919r. od 1921r. Narodowa Partia Faszystowska. działanie organizacji paramilitarnej tzw. Czarnych Koszul

marsz na Rzym

1922r. przekazanie Mussoliniemu roli premiera i dyktatora na rok przez Wiktora Emanuela IiI 1924r. wygrana wyborów przez faszystów

podpisanie konkordatu przez Włochy

1929r. tzw. Pakty laterańskie-papież suwerennym władcą Watykanu, katolicyzm religią państwową

ustawy wyjątkowe we włoszech

1926r.-system korporacyjny kontrolowany przez państwo, zakaz strajow i przymus pracy, programy socjalne, rozwój gospodarki, propaganda

rewolucja w Niemczech

listopad 1918r. próba wprowadzenia komunizmu, przegrana rewolucjonistów, cesarz abdykuje

powstanie Republiki Weimarskiej

1919r. państwo niestabilne, wiele prób przejęcia władzy

konferencja w Locarno

1925r. gwarancja granicy niemieckiej z Beligą i Francją

powstanie (DAP) NSDAP

1919r. powstaje Niemiecka Partia Robotnicza (DAP) w 1920r. zmiana nazwy na Narodowo socjalistyczną Niemiecką Partię Robotników (NSDAP) i 1921 Hitler szefem

pucz monachijski

1923r. próba przejęcia władzy przez Hitlera, nieudana, Hitler do więzienia gdzie pisze Mein Kampf

przejęcie władzy przez Hitlera

1933r. mianowany na kanclerze przez Hindenburga, podpalenie Reichtagu-wina na komuchów, wybory-NSDAP 44%, następnie kanclerz ma poszerzone kompetencje, powstanie III Rzeszy

Noc długich noży

29/30 czerwca 1934 zamordowanie przywódcy SA(przeciwnicy w partii Hitlera)

pierwszy obóz koncentracyjny

Dachau w 1933r. dla komunistów, socjaldemokratów i chadeków

ustawy norymberskie i noc kryształowa

ustawy 1935r. noc 1938 9 listopada

układy międzynarodowe niemiec

1936r. traktat o przyjaźni z Włochami (oś Berlin-Rzym) oraz akt antykomiternowski z Japonią

remilitaryzacja nadrenii

1936r.

komunizm wojenny

znacjonalizowowanie przymysłu i handlu, obowiązkowe dostawy Żywności ze wsi, kartki, obowiązek pracy, próba planowanej gospodarki

czeka

Nadzwyczajna Komisja do Walki z Kontrrewolucją i Sabotażem-tajna policja

rosyjska wojna domowa i jej skutki

1917/1922 śmierć kilkunastu milionów, zwalczanie opozycji, masowa emigracja, spadek produkcji i głód

Nowa Polityka Ekonomiczna

1921r. NEP- częściowe przywrócenie rynku towarowo-pieniężnego, wolnego handlu, własności prywatnej, koniec przymusu pracy-poprawa ekonomii-nepmani(nowa burżuazja)

układ w Rapallo

1922r. Rosja i Niemcy państwa zrzekają się roszczeń finansowych i nawiązują współpracę dyplomatyczną-wyjście ZSRR z izolacji

konstytucja ZSRR

najważniejszym organem władzy-Zjazd Rad(wybrani z rad robotniczych i chłopskich), rząd-Rada Komisarzy Ludowych-tak naprawdę cała władze sprawowali bolszewicy

śmierć lenina

1924r. Stalin władcą do 1953r.-wyeliminował swoich przeciwników-Lwa Trockiego, Lwa Kamieniewa i Grigorija Zinowjewa do końca lat 30

polityka Stalina po przejęciu władzy

koniec NEPu, kolektywizacja(kołchozy i sowchozy), walka z kułakami(bogaci chlopi)-załamanie produkcji rolnej i klęski głodu na Ukrainie i Kubaniu, gospodarka planowana(5letnie plany gospodarcze)-budowa przemysłu ciężkiego, paszportyzacja

powołanie NKWD

1934r. Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych

wielka czystka

1934r. pozbywanie się przeciwników Stalina i komunizmu, śmierć paru milionów ludzi i wysyłki do obozów pracy

kubizm

odrzucenie perspektywy, kształty geometryczne, np Panny z Awinionu Pabla Picassa

futuryzm

zachwyt nowoczesną cywilizacją np. miastami czy maszynami-imitacja lokomotywy, szumów i hałasów

ekspresjonizm

wyrażanie emocji, ostre kontury i kolory, deformacje. W literaturze patos, wizję i haluny. W teatrze i filmie nierealistyczne dekoracje-np krzyk Edvarda Muncha

abstrakcjonizm

odrwanie od rzeczywistości, pierwszym twórcą Wassili Kandinski

dadaizm

nieograniczona swoboda, dowcip i łączenie różnych technik

surrealizm

kontynuacja dadaizmu, sprzeciw wobec norm, autorytetów i form życia, zerwanie z racjonalizmem-Salvador Dali

naukowcy xxw.

Zygmunt Freud(Psychoanaliza), Kazimierz Funk(Witaminy) Albert Einstein (teoria względności)

ośrodki władzy polskiej w zaborze pruskim

Naczelna Rada Ludów a-Chrześcijańska Demokracja i Narodowa Demokracja(Wojciech Korfanty) - Polski Sejm Dzielnicowy ośrodkiem władzy w Poznaniu-samorozwiązanie w 1919r.

ośrodki w zaborze rosyjski

Rada Regencyjna(kontrola nad Polską Siłą Zbrojną), Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej-Ignacy Duszyński(lewica), Rady Delegatów Robotniczych(markism)-nje uznali pozostałych ośrodków władzy

ośrodki władzy w zaborze austriackim

Polska Komisja Likwidacyjna-Wincenty Witos(większość partii galicyjskich) /Rada Narodowa Śląska Cieszyńskiego(podział Śląska cieszyńskiego między Polakami i Czechami)

ośrodki władzy na emigracji

Komitet Narodowy Polski (Roman Dmowski) - reprezentacja Polski na konferencji pokojowej w Paryżu

przekazanie władzy Piłsudskiemu

11 listopada Rada Regencyjna przekazuje mu władze nad wojskiem, 14 pelnię władzy

powstanie wielkopolskie

26 grudnia 1918/16 lutego 1919r. Zaczęte od przyjazdu Jana Paderewskiego do Poznania

rozejm w Trewirze

16 lutego 1919r. Przez Ferdynanda Focha który zagroził Niemca-traktat wersalski przyznaje te ziemie polakom

plebiscyt na Warmii, Mazurach i Powiślu

11 lipca 1920r. tylko ok 3% ludności za dołączeniem do Polski. Włączenie Pięciu gmin z Warmii i 3 na Mazurach

I powstanie śląskie

17/24 sierpnia 1919r.-klęska. Wojska alianckie powołują Międzysojuszniczą Komisję Plebiscytową

II powstanie śląskie

19-25 sierpnia 1920r.

plebiscyt na Śląsku

20 marca 1921r. ok 60% za Niemcami. Większość regionu miało iść do Niemiec

III powstanie śląskie

2/3 maja-5 lipca 1921r. (krwawe walki na górze św. Anny) na czele Wojciech Korfanty - ostatecznie włączenie 29% terytorium i 46% ludności do Polski

konferencja w Spa

28 lipca 1920r. najważniejsze części Śląska Cieszyńskiego idą do Czechosłowacja

walki z Ukraińcami

początek w listopadzie 1918r. w 1923r. Galicja Wschodnia trafia do Polski

wojna polsko-bolszewicka

1919r. /1921, sukcesy, 1920 sojusz z Ukraińcami(zajęcie Kijowa, kontrofensywa Rosyjska(Siemion Budionny i Michaił Tuchaczewski), brak pomocy mocarstw, bitwa warszawska, pokój w Rydze

bitwa warszawska

13/25 sierpnia 1920r.

rozejm i pokój po wojnie z bolszewikami

rozejm-październik 1920r. pokój 18 marca 1921r.-Granica od dźwiny do zbrucza i dniestru, poszanowanie suwerenności, wymiana jeńców i repatriację, odszkodowania dla Polski

bunt Lucjana Żeligowskiego

październik 1920utworzenie Litwy Środkowej że stolicą w Wilnie 1922 r. przyłączenie regionu do Polski

koncepcje granicy wschodniej

Inkorporacyjna-dominacja Polaków i asymiliacja-Roman Dmowski/federacyjna-federacja z Litwą, Białorusią i Ukrainą-Józef Piłsudski

mała konstytucja

20 lutego 1919r. ograniczenie kompetencji Naczelnika Państwa, Józef Piłsudski naczelnikiem

konstytucja marcowa

17 marca 1921r. Polska demokracją parlamentarną, parlament wybierany co 5 lat. prawo wyborcze po ukończeniu 21 lat

wybór pierwszego prezydenta

9 grudnia 1922r. Gabriel Narutowicz prezydentem. Rządził od 11 do 16 grudnia-zamordowany przez Eligiusza Niewiadomskiego. Kolejnym prezydentem Stanisław Wojciechowski 22 grudnia

przebieg zamachu majowego

12 maja 1926r początek-spotkanie Piłsudskiego z Stanisławem Wojciechowskim. 12/14 maja walki 14 maja 1926r. dymisja Wojciechowskiego i Witosa, władze przejmuje Maciej Rataja(marszałek)

skutki przewrotu majowego

31 maja Piłsudski odmawia przyjęcia stanowiska prezydenta, wskazuję Ignacego Mościckiego(wybrany 1 czerwca). Nowela Sierpniowa(2 sierpnia 1926r)-rzady autorytarne

konstytucja kwietniowa

23 kwietnia 1935r. większość kompetencji idzie do prezydenta, zmiana w systemie wyborczym, bierne wiek wyborczy to 24lata

rozłam sanacji

Na ugrupowanie zamkowe(wokół prezydenta Mościckiego, modernizacja państwa), GISZ(generlany inspektor sił zbrojnych Edward Rydz-Śmigły, unowocześnienie armii

Pakt Ribbentrop-Mołotow

23 sierpnia 1939r. podział wpływów ZSRR i III Rzeszy, pakt o nieagresji, neutralność

Chłop co przeprowadzał reformy ekonomiczne w IIrp

Władysław Grabski-prezydent od 1923r. z specjalnym upoważnieniem. Jego reforma walutowa: zrównoważenie budżetu, oszczędności budżetowe, powołanie Banku Polskiego, wymiana pieniędzy(1zł=1.8 mln marek polskich)

działania rządy polskiego w walce z Wielkim Kryzysem

1929/35-ograniczenie wydatków państwa, równoważenie deficytu, umorzenie zaległych podatków, organizowanie robót publicznych, przejmowanie bankrutujących przedsiębiorstw

4 letni plan gospodarczy w Polsce

1936r. opracowany przez Eugeniusza Kwiatowskiego-budowa Cemtralnego Okręgu Przemysłowego w widłach Wisły i Sanu-industralizacja kraju i opracowanie 15 letniego planu gospodarczego (likwidacja podziału na Polskę A i B)

literaci polscy dwudziestolecia

Zofia Nałkowska (Granica), Bruno Schulz(Sklepy Cynamonowe) Witold Gombrowicz(Ferdydurke), Witkacy(Szewcy)

Anschluss Austrii

12/13 marca 1938r.

układ monachijski

29/30 września 1938r. w Monachium-spotkanie Mussoliniego, Neville Chamberlaina(UK), Francji i Adolfa bez Czechosłowacji, która utraciła kraj sudecki, Polska zajmuje Zaolzie, a Węgry Słowację

wojna domowa w Hiszpanii

1936/39 Wygrana gen. Franco i Faszystós

zajęcie Czechosłowacji

marzec 1939r. likwidacja tego państwa przez Hitlera-niepodległość Słowacji, z reszty utworzenie Protektoratu Czech i Moraw

zajęcie Kłajpedy

marzec 1939r. Litwa odstępuje Kłajpedę Niemcom